Kemik pelvis, iki os coxae (kalça kemiği), sacrum (sakrum) ve coccyx (koksiks) olmak üzere dört kemikten oluşur. Sağ ve sol os coxae kemiklerinin her biri ise ilium, ischium ve pubis adı verilen üç bölümün birleşmesiyle meydana gelir.
Halk arasında leğen kemiği olarak bilinen pelvis, vücudun üst bölümünün ağırlığını alt ekstremitelere aktarırken pelvis içerisindeki organların korunmasına ve desteklenmesine katkı sağlar. Kadın pelvisinin özellikle pelvis minor olarak adlandırılan bölümü, doğum kanalının kemik yapısını oluşturduğu için ebelik ve obstetri açısından büyük önem taşır.
Pelvis anatomisinin anlaşılması, kadın üreme sisteminin anatomisi ile birlikte doğum mekanizmasının ve fetal başın doğum kanalındaki hareketlerinin değerlendirilmesine de temel oluşturur.
Coxae Kemikleri (Os Coxae)
Os coxae, pelvisin sağ ve sol tarafında bulunan kalça kemiklerine verilen isimdir. Her bir os coxae, gelişim döneminde ayrı olan ve zamanla kaynaşan üç kemikten oluşur: ilium, ischium ve pubis.
Ilium (İlium Kemiği)
Ilium, os coxae'nin üst bölümünü oluşturan geniş ve yelpaze biçimindeki kemiktir.
İliumun kalın ve kavisli üst kenarına crista iliaca adı verilir. Crista iliaca, kalça bölgesinde dışarıdan elle hissedilebilen önemli anatomik yapılardan biridir.
İliumun ön bölümünde iki önemli kemik çıkıntısı bulunur:
- Spina iliaca anterior superior: İliumun ön-üst kısmında yer alır ve dışarıdan elle hissedilebilir.
- Spina iliaca anterior inferior: Ön-üst çıkıntının hemen altında bulunur.
İlium, arka tarafta sacrum ile sakroiliak eklem aracılığıyla birleşir. Bu eklem, vücut ağırlığının pelvis üzerinden alt ekstremitelere aktarılmasında önemli rol oynar.
Ischium (İskiyum Kemiği)
Ischium, os coxae'nin arka-alt bölümünü oluşturan kalın kemiktir. Pelvisin desteklenmesinde ve doğum kanalının anatomik sınırlarının oluşmasında önemli bir yere sahiptir.
İschiumun alt kısmındaki belirgin kemik çıkıntılarına iskial tüberositler (tuber ischiadicum) adı verilir. Bunlar oturma sırasında vücut ağırlığını destekleyen, halk arasında oturma kemikleri olarak da bilinen çıkıntılardır.
İschiumun arka kenarından pelvis boşluğuna doğru uzanan sivri çıkıntılar ise iskial spinalar (spina ischiadica) olarak adlandırılır.
İskial spinalar arasındaki mesafe, orta pelvisin en dar enine çapını oluşturur. Bu nedenle doğum mekanizması açısından önemlidir.
Aynı zamanda fetal başın doğum kanalındaki seviyesi (istasyon), iskial spinalar referans alınarak değerlendirilir. Fetal başın önde gelen kısmının spinalar hizasında olması 0 istasyon, bu seviyenin üzerinde olması negatif, altında olması ise pozitif istasyon olarak ifade edilir.
Fetal başın seviyesinin değerlendirilmesi, Bishop skoru hesaplama sisteminde kullanılan klinik kriterlerden biridir.
İskial spinaların belirgin olması orta pelvisin yapısına ilişkin bilgi sağlayabilir. Ancak spinaların muayenede hissedilmesi, tek başına pelvis darlığı tanısı koydurmaz.
Pubis (Pubis Kemiği)
Pubis, os coxae'nin ön-alt bölümünü oluşturan kemiktir. Sağ ve sol pubis kemikleri, önde symphysis pubis (simfizis pubis) adı verilen eklem aracılığıyla birleşir.
Pubis kemiklerinin alt kolları arasında oluşan açıya pubis açısı (arcus pubis veya subpubik açı) denir.
Kadın pelvisinde pubis açısı genellikle daha geniştir ve yaklaşık 90° veya üzerinde olabilir. Erkek pelvisinde ise bu açı çoğunlukla daha dardır.
Pubis açısının genişliği, özellikle fetal başın pelvis çıkımından geçişi açısından anatomik önem taşır. Bununla birlikte doğumun nasıl gerçekleşeceği yalnızca pubis açısına bakılarak belirlenemez.
Acetabulum (Asetabulum)
Acetabulum, ilium, ischium ve pubis kemiklerinin birleştiği bölgede bulunan çukur yapıdır.
Femur başı bu çukura yerleşerek kalça eklemini oluşturur. Acetabulum, vücut ağırlığının alt ekstremitelere aktarılmasında ve kalça ekleminin hareketlerinde önemli rol oynar.
Sacrum (Sakrum)
Sacrum, pelvisin arka duvarını oluşturan ve beş sakral vertebranın kaynaşmasıyla meydana gelen üçgen biçimli kemiktir.
Her iki yanında bulunan sakroiliak eklemler aracılığıyla ilium kemikleriyle birleşir.
Sacrumun üst-ön bölümünde pelvis boşluğuna doğru uzanan belirgin çıkıntıya promontorium (promontoryum) adı verilir.
Promontorium, pelvis giriminin arka sınırını oluşturur ve özellikle pelvisin ön-arka çaplarının değerlendirilmesinde kullanılan önemli bir anatomik referans noktasıdır.
Vajinal muayenede promontoriuma kolay ulaşılması, bazı durumlarda pelvis giriminin ön-arka çapının dar olabileceğini düşündürebilir. Ancak bu bulgu tek başına pelvis darlığı tanısı koymak için yeterli değildir.
Coccyx (Koksiks)
Coccyx, sacrumun altında yer alan ve genellikle üç ila beş, çoğunlukla dört koksigeal vertebranın birleşmesiyle oluşan kemiktir.
Sacruma sakrokoksigeal eklem (articulatio sacrococcygea) aracılığıyla bağlanır.
Doğum sırasında fetal başın aşağı doğru ilerlemesiyle coccyx geriye doğru hareket edebilir. Bu hareket, pelvis çıkımının ön-arka çapının yaklaşık 1,5–2 cm kadar genişlemesine katkıda bulunabilir.
Coccyx'in bu hareketliliği, doğum kanalının fetal başın geçişine uyum sağlamasına yardımcı olan anatomik özelliklerden biridir.
Pelvis Major ve Pelvis Minor
Kemik pelvis, linea terminalis adı verilen anatomik sınır aracılığıyla iki bölüme ayrılır:
- Pelvis major (büyük veya yalancı pelvis): Linea terminalisin üzerinde kalan geniş bölümdür. Alt karın bölgesindeki yapıların desteklenmesinde rol oynar.
- Pelvis minor (küçük veya gerçek pelvis): Linea terminalisin altında kalan bölümdür. Kadınlarda doğum kanalının kemik kısmını oluşturur.
Doğum açısından asıl önem taşıyan bölüm pelvis minordur. Bu bölüm pelvis girimi, pelvis boşluğu ve pelvis çıkımı olarak incelenir.
Pelvis Girimi (Apertura Pelvis Superior)
Pelvis girimi, pelvis major ile pelvis minor arasındaki geçişi oluşturan üst açıklıktır.
Sınırları:
- Arkada sacrumun promontoriumu
- Yanlarda linea terminalisi oluşturan kemik çizgiler
- Önde symphysis pubisin üst kenarı
Pelvis girimi genellikle enine oval biçimdedir. Ancak girimin şekli, pelvis tipine göre değişiklik gösterebilir.
Doğum eylemi sırasında fetal başın pelvis girimiyle ilişkisi, başın angajmanı ve doğum kanalına ilerleyişi açısından önem taşır.
Pelvis Boşluğu ve Orta Pelvis (Cavitas Pelvis)
Pelvis boşluğu, pelvis girimi ile çıkımı arasında uzanan kemik kanaldır. Ön duvarını pubis kemikleri, arka duvarını sacrum ve coccyx, yan duvarlarını ise os coxae'nin ilgili bölümleri oluşturur.
Pelvis boşluğunun özellikle iskial spinalar düzeyindeki orta pelvis bölümü, doğum açısından önemlidir.
İskial spinalar arasındaki interspinöz çap, pelvisin en dar enine çaplarından biridir. Fetal başın aşağı doğru ilerlemesi ve rotasyonu sırasında bu bölgenin anatomik özellikleri önem kazanır.
Doğum eyleminde fetal inişin ve ilerlemenin değerlendirilmesi hakkında ayrıntılı bilgi için Ebelere Yönelik Doğum Eylem Yönetimi Klinik Rehberi'ni inceleyebilirsiniz.
Pelvis Çıkımı (Apertura Pelvis Inferior)
Pelvis çıkımı, pelvis minorun alt açıklığıdır.
Sınırları:
- Önde symphysis pubisin alt kenarı ve pubik ark
- Yanlarda iskial tüberositler ve iskiopubik kollar
- Arka-yanlarda sakrotuberöz bağlar
- Arkada coccyx
Pelvis çıkımı, fetal başın doğum kanalından geçişinin son aşamasında önem taşır.
Pubis açısı, iskial tüberositler arasındaki mesafe ve coccyx'in hareketliliği, pelvis çıkımının obstetrik açıdan değerlendirilmesinde dikkate alınan yapılardır.
Pelvis Çapları ve Doğum Açısından Önemi
Pelvis çapları, doğum kanalının farklı düzeylerindeki kemik yapılar arasındaki mesafeleri ifade eder. Özellikle pelvis girimi, orta pelvis ve çıkımın anatomik ölçüleri, fetal başın doğum kanalındaki hareketlerinin anlaşılmasında önemlidir.
Pelvis Çapları Tablosu
| Bölge | Çap | Yaklaşık değer |
|---|---|---|
| Pelvis girimi | Anatomik konjugata (Conjugata vera anatomica) | 11,5–12 cm |
| Pelvis girimi | Obstetrik konjugata | 10,5–11 cm |
| Pelvis girimi | Diagonal konjugata | 12–13 cm |
| Pelvis girimi | Transvers çap | 13–13,5 cm |
| Pelvis girimi | Oblik çap | 12–12,5 cm |
| Orta pelvis | İnterspinöz çap | 10–10,5 cm |
| Pelvis çıkımı | İntertuberöz çap | 10–11 cm |
Tablodaki değerler, obstetri ve ebelik kaynaklarında verilen yaklaşık öğretim değerleridir. Ölçüm noktalarına ve kaynaklara göre küçük farklılıklar bulunabilir. Kaynak: Oxford Handbook of Obstetrics and Gynaecology, 3. baskı, s. 12–13; Myles Textbook for Midwives, kadın pelvisi bölümü.
Anatomik Konjugata (Conjugata Vera Anatomica)
Sacral promontorium ile symphysis pubisin üst kenarı arasındaki ön-arka mesafedir.
Pelvis giriminin anatomik değerlendirilmesinde kullanılan çaplardan biridir.
Obstetrik Konjugata
Sacral promontorium ile symphysis pubisin arka yüzündeki en yakın nokta arasındaki mesafedir.
Pelvis giriminin doğum açısından önemli ön-arka çapıdır. Fetal başın girimden geçişinde kullanılabilir alan hakkında anatomik bilgi verir.
Diagonal Konjugata
Sacral promontorium ile symphysis pubisin alt kenarı arasındaki mesafedir.
Klinik pelvimetri anlatımlarında vajinal muayene ile değerlendirilebilen konjugata çapı olarak tanımlanır.
Obstetrik konjugata, diagonal konjugatadan yaklaşık 1,5–2 cm çıkarılarak tahmin edilebilir. Ancak bu hesaplama yaklaşık bir değerlendirmedir.
Transvers ve Oblik Çaplar
Transvers çap, pelvis giriminin iki yanındaki en uzak noktalar arasındaki mesafedir.
Oblik çap ise bir taraftaki sakroiliak eklem bölgesinden karşı taraftaki iliopektineal eminansa uzanır.
Bu çaplar, fetal başın pelvis girimine yerleşimi ve doğum mekanizmasındaki rotasyon hareketlerinin anlaşılması açısından önemlidir.
İnterspinöz ve İntertuberöz Çaplar
İnterspinöz çap, sağ ve sol iskial spinalar arasındaki mesafedir. Orta pelvisin en dar enine çapını oluşturur.
İntertuberöz çap ise sağ ve sol iskial tüberositler arasındaki mesafedir ve pelvis çıkımının enine genişliğini ifade eder.
Pelvis çapları doğum kanalının anatomisini anlamak için önemli olmakla birlikte, tek bir çap ölçümü doğumun nasıl sonuçlanacağını kesin olarak göstermez. Fetal başın büyüklüğü ve pozisyonu, doğum eyleminin ilerleyişi ve diğer obstetrik faktörler birlikte değerlendirilmelidir.
Pelvis Tipleri Nelerdir?
Kadın pelvisinin anatomik yapısı bireyler arasında farklılık gösterebilir. Caldwell ve Moloy tarafından tanımlanan klasik sınıflandırmaya göre pelvisler dört temel tipte incelenir:
Gynecoid (Jinekoid) Pelvis
Klasik kadın tipi pelvis olarak tanımlanır ve geniş, genellikle yuvarlak veya hafif enine oval bir girime sahiptir.
Pelvis boşluğunun görece geniş olması, fetal başın inişi ve rotasyonu açısından elverişli anatomik özellikler oluşturabilir.
Android Pelvis
Erkek pelvisine benzer bazı anatomik özellikler gösteren pelvis tipidir.
Pelvis girimi kalp biçimine benzeyebilir. İskial spinalar daha belirgin, pubis açısı daha dar ve pelvis boşluğu aşağı doğru daralan bir yapıda olabilir.
Bu özellikler bazı doğumlarda fetal başın inişi ve rotasyonunu güçleştirebilir. Ancak android pelvis tipine sahip olmak, vajinal doğumun mümkün olmadığı anlamına gelmez.
Platypelloid (Platipelloid) Pelvis
Ön-arka çapı görece kısa, enine çapı ise geniş olan yassı pelvis tipidir.
Pelvis girimi belirgin biçimde enine ovaldir. Bu anatomik özellik, fetal başın pelvis girimine yerleşme biçimini etkileyebilir.
Anthropoid (Antropoid) Pelvis
Pelvis giriminin ön-arka çapının enine çaptan daha uzun olduğu, uzunlamasına oval pelvis tipidir.
Bu pelvis tipinde fetal başın özellikle oksiput posterior pozisyonda yerleşimi görülebilir. Pelvisin genel yapısına ve diğer obstetrik koşullara bağlı olarak vajinal doğum gerçekleşebilir.
Pelvis Tiplerinin Karşılaştırılması
| Pelvis tipi | Girim şekli | Kaynakta verilen yaklaşık sıklık | Doğum açısından özellik |
|---|---|---|---|
| Gynecoid | Yuvarlak / hafif enine oval | %50 | Fetal iniş ve rotasyon için genellikle elverişli |
| Android | Kalp biçiminde | %20 | İniş ve rotasyonda güçlük görülebilir |
| Anthropoid | Ön-arka yönde uzun oval | %25 | Vajinal doğuma elverişli olabilir; posterior pozisyonlar görülebilir |
| Platypelloid | Yassı, enine geniş oval | %5 | Başın girime yerleşimi güçleşebilir |
Kaynak: Oxford Handbook of Obstetrics and Gynaecology, 3. baskı, s. 11, Şekil 1.4. Bu yüzdeler kitapta verilen yaklaşık öğretim dağılımıdır; günümüz Türkiye nüfusu için ölçülmüş sıklıklar olarak değerlendirilmemelidir.
Önemli: Dört pelvis tipi, anatomik özelliklerin anlaşılmasını kolaylaştıran klasik bir sınıflandırmadır. Gerçekte pelvisler her zaman tek bir tipe tam olarak uymaz ve karma özellikler gösterebilir.
Ayrıca pelvis tipinin tek başına vajinal doğumun mümkün olup olmadığını veya sezaryen gereksinimini belirlediği düşünülmemelidir.
Kadın ve Erkek Pelvisi Arasındaki Farklar
Kadın ve erkek pelvisleri arasında genel anatomik farklılıklar bulunur. Ancak bunlar tipik özelliklerdir; bireysel farklılıklar ve anatomik çeşitlilik görülebilir.
| Anatomik özellik | Kadın pelvisinde genel özellik | Erkek pelvisinde genel özellik |
|---|---|---|
| Pelvis girimi | Daha geniş, yuvarlak veya enine oval | Daha dar, sıklıkla kalp biçiminde |
| Pubis açısı | Daha geniş, yaklaşık 90° ve üzeri | Daha dar |
| Pelvis boşluğu | Daha geniş ve görece sığ | Daha dar ve derin |
| Kemik yapısı | Genellikle daha ince ve hafif | Genellikle daha kalın ve ağır |
Kadın pelvisindeki bu anatomik özellikler, gebelik ve doğumla ilişkili fizyolojik gereksinimler açısından önem taşır.
Pelvisin Görevleri Nelerdir?
Kemik pelvisin temel görevleri şunlardır:
- Pelvis içerisinde bulunan organların korunmasına ve desteklenmesine katkı sağlamak.
- Kadınlarda vajinal doğum sırasında fetüsün geçişine olanak sağlayan kemik doğum kanalını oluşturmak.
- Vücudun üst bölümünün ağırlığını taşımak ve bu ağırlığı alt ekstremitelere aktarmak.
- Omurga ile alt ekstremiteler arasında bağlantı sağlamak.
- Kas ve bağların tutunması için anatomik yüzeyler oluşturmak.
Kemik Pelvis Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
İskial tüberositler nerede bulunur?
İskial tüberositler, ischium kemiklerinin alt-arka bölümünde bulunan belirgin kemik çıkıntılarıdır. Oturma sırasında vücut ağırlığının önemli bir bölümü bu çıkıntılar üzerine aktarılır. Bu nedenle oturma kemikleri olarak da bilinirler.
Promontorium nedir?
Promontorium, sacrumun üst-ön kısmında pelvis boşluğuna doğru uzanan kemik çıkıntıdır. Pelvis giriminin arka sınırını oluşturur ve özellikle konjugata çaplarının değerlendirilmesinde anatomik referans noktası olarak kullanılır.
Android pelvis nedir, normal doğum olur mu?
Android pelvis, kalp biçimindeki girimi ve görece dar pubik arkı ile tanımlanan klasik pelvis tiplerinden biridir. Bu özellikler bazı doğumlarda fetal başın inişini ve rotasyonunu güçleştirebilir.
Ancak android pelvis varlığı tek başına sezaryen gerekliliği anlamına gelmez. Vajinal doğumun mümkün olup olmadığı, doğum eyleminin ilerleyişi ve diğer obstetrik bulgularla birlikte değerlendirilir.
Pelvis minor neden doğumda önemlidir?
Pelvis minor, doğum kanalının kemik bölümünü oluşturur. Pelvis girimi, boşluğu ve çıkımı; fetal başın doğum kanalına yerleşmesi, ilerlemesi ve rotasyonu açısından önemli anatomik bölgeleri içerir.
Leğen kemiği kaç kemikten oluşur?
Erişkin kemik pelvis dört ana kemikten oluşur: İki os coxae, bir sacrum ve bir coccyx.
Her bir os coxae ise gelişim sürecinde birleşen ilium, ischium ve pubis bölümlerinden meydana gelir.
Yazıdaki Latince Kelimelerin Okunuşları
Anatomi eğitiminde kullanılan Latince terimler, Türkçede yaygın kullanılan okunuşlarıyla aşağıda verilmiştir:
| Latince terim | Türkçede yaygın okunuşu |
|---|---|
| Os coxae | Os koksa |
| Sacrum | Sakrum |
| Coccyx | Koksiks |
| Ilium | İliyum |
| Ischium | İskiyum |
| Pubis | Pubis |
| Crista iliaca | Krista iliyaka |
| Spina iliaca anterior superior | Spina iliyaka anterior süperior |
| Spina iliaca anterior inferior | Spina iliyaka anterior inferior |
| Symphysis pubis | Simfizis pubis |
| Acetabulum | Asetabulum |
| Spina ischiadica | Spina iskiyadika |
| Tuber ischiadicum | Tuber iskiyadikum |
| Promontorium | Promontoryum |
| Articulatio sacrococcygea | Artikülasyo sakrokoksigea |
| Vertebrae | Vertebra |
| Sacral | Sakral |
| Conjugata vera | Konjugata vera |
| Linea terminalis | Linea terminalis |
| Arcus pubis | Arkus pubis |
| Gynecoid pelvis | Jinekoid pelvis |
| Android pelvis | Android pelvis |
| Anthropoid pelvis | Antropoid pelvis |
| Platypelloid pelvis | Platipelloid pelvis |
Not: Latince anatomik terimlerin okunuşları kullanılan telaffuz geleneğine göre küçük farklılıklar gösterebilir. Tabloda Türkçe sağlık bilimleri eğitiminde yaygın biçimler esas alınmıştır.
Kendinizi test edin: Bu konudaki bilgilerinizi Ebelik Bilgi Kartları ile tekrar edebilir, bildiğiniz kartları işaretleyerek eksiklerinizi görebilirsiniz.
Kaynaklar
T.C. Sağlık Bakanlığı. Ebelere Yönelik Doğum Eylem Yönetimi Klinik Rehberi. 2025.
Collins S, Arulkumaran S, Hayes K, Jackson S, Impey L (Ed.). Oxford Handbook of Obstetrics and Gynaecology. 3. baskı. Oxford University Press, 2013. Kadın pelvisi, s. 10–13.
Myles Textbook for Midwives. Kadın pelvisi anatomisi ve obstetrik çaplar bölümü.
VanSickle C ve ark. (2022). Textbook typologies: Challenging the myth of the perfect obstetric pelvis. The Anatomical Record.
Bir Yorum